4 bước để tham gia sân chơi hấp dẫn của thị trường chứng khoán phái sinh

Tháng Chín 05, 2018

Chứng khoán phái sinh là gì?

Chứng khoán phái sinh hay còn gọi là công cụ phái sinh, theo chuẩn mực Quốc tế, bao gồm nhiều loại. Nhưng có thể liệt kê 5 loại chứng khoán phái sinh chủ yếu sau: quyền mua cổ phần; chứng quyền; hợp đồng kỳ hạn; hợp đồng tương lai và quyền lựa chọn.


Quyền mua cổ phần (hay quyền mua trước) là quyền ưu tiên mua trước dành cho các cổ đông hiện hữu của một công ty cổ phần được mua một số lượng cổ phần trong một đợt phát hành CP phổ thông mới tương ứng với tỷ lệ cổ phần hiện có của họ trong công ty, tại mức giá xác định, thấp hơn mức giá chào mời ra công chúng và trong một thời hạn nhất định.


Chứng quyền là một loại chứng khoán trao cho người nắm giữ nó quyền được mua một số lượng xác định một loại chứng khoán khác, thường là cổ phiếu thường, với một mức giá xác định và trong một thời hạn nhất định. Quyền này được phát hành khi tổ chức lại các công ty hoặc khi công ty nhằm mục tiêu khuyến khích các nhà đầu tư tiềm năng mua các trái phiếu hoặc cổ phiếu ưu đãi có những điều kiện kém thuận lợi. Để chấp nhận những điều kiện đó, nhà đầu tư có được một lựa chọn đối với sự lên giá có thể xảy ra của cổ phiếu thường.


Hợp đồng kỳ hạn là một thoả thuận trong đó một người mua và một người bán chấp thuận thực hiện một giao dịch hàng hoá với khối lượng xác định, tại một thời điểm xác định trong tương lai với một mức giá ấn định vào ngày hôm nay.


Hợp đồng tương lai là một thoả thuận đòi hỏi một bên của hợp đồng sẽ mua hoặc bán một hàng hoá nào đó tại một thời hạn xác định trong tương lai theo một mức giá đã định trước. Chức năng kinh tế cơ bản của các thị trường hợp đồng tương lai là cung cấp một cơ hội cho những người tham gia thị trường để phòng ngừa rủi ro về những biến động giá bất lợi.



Hợp đồng quyền chọn: Một quyền chọn là một hợp đồng cho phép người nắm giữ nó được mua (nếu là quyền chọn mua) hoặc được bán (nếu là quyền chọn bán) một khối lượng nhất định hàng hoá tại một mức giá xác định và trong một thời hạn nhất định. Các hàng hoá cơ sở này có thể là cổ phiếu, chỉ số cổ phiếu, trái phiếu, chỉ số trái phiếu, thương phẩm …


4 bước để tham gia sân chơi hấp dẫn của TTCK Phái sinh

Chứng khoán phái sinh được sử dụng nhằm mục đích phòng ngừa rủi ro biến động giá đối với các chứng khoán cơ sở nhưng bản thân nó cũng tiềm ẩn các rủi ro. Để tham gia thị trường hấp dẫn này, NĐT cần trang bị kiến thức cho mình.


Thị trường chứng khoán nói chung và nhà đầu tư nói riêng đang cận kề tới thời điểm triển khai thị trường chứng khoán phái sinh(TTCKPS) vào đầu năm 2017. Trong bối cảnh cơ quan quản lý, tổ chức vận hành thị trường và các công ty chứng khoán (CTCK) đang đôn đốc, gấp rút các bước chuẩn bị cho sự ra đời của thị trường này thì nhà đầu tư cũng cần có hành trang để tham gia thị trường. Sau đây là 4 bước để một nhà đầu tư có thể tham gia TTCKPS Việt Nam.


Hiểu biết cơ bản về chứng khoán phái sinh

Hiểu một cách nôm na thì CKPS được dùng để chỉ một công cụ tài chính không có giá trị độc lập mà giá trị của nó hoàn toàn dựa trên giá trị của một tài sản khác như cổ phiếu, trái phiếu, chứng chỉ quỹ, chỉ số chứng khoán,… Các công cụ này được thể hiện thông qua các hợp đồng mua bán dựa trên nguyên tắc xác định giá trị của tài sản gốc trong một khoảng thời gian nhất định được xác định trước tại thời điểm ký hợp đồng.


Tuy nhiên, với định hướng tổ chức giao dịch các CKPS chuẩn trên sàn giao dịch chứng khoán thì trước mắt, nhà đầu tư nên tập trung nghiên cứu và tìm hiểu các hợp đồng tương lai và hợp đồng quyền chọn chứng khoán.


Vì được niêm yết trên SGDCK nên các hợp đồng này có những ưu điểm nổi trội so với các CKPS khác được giao dịch trên thị trường OTC như được chuẩn hóa về loại chứng khoán cơ sở, cho phép xóa bỏ các rủi ro về tín dụng khi hai bên tham gia mua bán hợp đồng đều không biết về nhau, mọi giao dịch mua bán đều được đảm bảo thanh toán qua hệ thống đối tác bù trừ trung tâm CCP…


Đối với những nhà đầu tư đã từng tham gia giao dịch các công cụ phái sinh khác trên thị trường tiền tệ hoặc hàng hóa thì việc tìm hiểu về các loại CKPS và cách thức giao dịch các loại sản phẩm này sẽ trở nên dễ dàng hơn.


Tuy nhiên, cách tiếp cận thông thường là nhà đầu tư có thể tự tìm hiểu qua sách, báo, tài liệu, truyền hình hoặc tham gia các chương trình đào tạo về CKPS tại các trung tâm đào tạo uy tín như Trung tâm Nghiên cứu khoa học và Đào tạo chứng khoán của UBCKNN.


Mở tài khoản

Muốn tham gia giao dịch CKPS, nhà đầu tư phải có tài khoản giao dịch CKPS. Theo quy định hiện hành (Nghị định 42/NĐ-CP và Thông tư hướng dẫn 11/2016/TT-BTC về CKPS và TTCKPS), NĐT phải ký hợp đồng mở tài khoản giao dịch CKPS với thành viên giao dịch (các CTCK), được mở nhiều tài khoản giao dịch CKPS theo nguyên tắc tại mỗi thành viên giao dịch chỉ được mở 01 tài khoản giao dịch và ứng với mỗi tài khoản giao dịch thì nhà đầu tư được mở tài khoản ký quỹ bao gồm 01 tài khoản tiền gửi ký quỹ và 01 tài khoản chứng khoán ký quỹ tại thành viên bù trừ được chỉ định.


Trường hợp nhà đầu tư đã có tài khoản giao dịch chứng khoán thông thường (tài khoản giao dịch trên thị trường cổ phiếu) tại CTCK đồng thời là thành viên giao dịch CKPS thì nhà đầu tư được sử dụng tài khoản giao dịch chứng khoán này để giao dịch CKPS sau khi đã được mở tài khoản kỹ quỹ.


Đối với nhà đầu tư nước ngoài phải đăng ký mã số giao dịch chứng khoán theo quy định pháp luật chứng khoán về hoạt động đầu tư nước ngoài trên TTCK trước khi mở tài khoản giao dịch CKPS như các nhà đầu tư thông thường.


Ký quỹ và cơ chế nộp/rút kỹ quỹ

Không giống như thị trường cổ phiếu, nhà đầu tư muốn mua cổ phiếu phải có đủ tiền (100%) và muốn bán chứng khoán phải có đủ chứng khoán trên tài khoản giao dịch của mình, trên TTCKPS nhà đầu tư chỉ cần ký quỹ một số tiền rất nhỏ so với giá trị hợp đồng CKPS. Do đó, trước khi đặt lệnh (không phải lệnh giao dịch đối ứng để đóng vị thế đã mở trước đó) nhà đầu tư phải thực hiện ký quỹ lần đầu theo một tỷ lệ nhất định do thành viên bù trừ quy định tương ứng với số CKPS dự kiến mua/bán.


Lệnh của nhà đầu tư được khớp trên hệ thống giao dịch của SGDCK và sau khi lệnh được khớp thì nhà đầu tư được coi là đã tham gia hợp đồng CKPS, có đầy đủ quyền và hoàn toàn chịu trách nhiệm thực hiện các nghĩa vụ phát sinh từ hợp đồng. Theo đó, trong thời gian nắm giữ hợp đồng (vị thế) nhà đầu tư phải đảm bảo ký quỹ duy trì theo yêu cầu của thành viên bù trừ.


Cụ thể, nhà đầu tư phải bổ sung ký quỹ khi giá trị tài sản ký quỹ xuống dưới giá trị ký quỹ duy trì hoặc số dư tiền gửi ký quỹ không đảm bảo tỷ lệ ký quỹ duy trì bằng tiền. Sau một khoảng thời gian nhất định, nhà đầu tư chưa bổ sung khoản ký quỹ theo quy định thì CTCK có thể thanh lý vị thế của nhà đầu tư.

Ngược lại, nhà đầu tư được rút bớt tài sản ký quỹ nếu giá trị tài sản ký quỹ vượt giá trị ký quỹ duy trì yêu cầu của thành viên bù trừ quy định.


Hiện nay, nhà đầu tư có thể thực hiện ký quỹ bằng tiền hoặc chứng khoán. Nếu là chứng khoán phải đáp ứng một số điều kiện nhất định theo quy định của Trung tâm Lưu ký chứng khoán và quy định riêng của từng thành viên bù trừ CKPS.


Vì các CKPS chuẩn này được định giá hàng ngày (mark-to-market) nên nhà đầu tư cần thường xuyên theo dõi biến động giá trị tài sản ký quỹ trên tài khoản để có thể đáp ứng các yêu cầu ký quỹ khi cần thiết, tránh bị rơi vào tình huống bị thanh lý vị thế không như mong muốn.


Nhận thức về rủi ro

Các CKPS được sử dụng nhằm mục đích phòng ngừa rủi ro biến động giá đối với các chứng khoán cơ sở (cổ phiếu, trái phiếu, chỉ số…) nhưng bản thân nó cũng tiềm ẩn các rủi ro.


Thông thường, tại nhiều thị trường quốc tế (ví dụ Đài Loan), nhà đầu tư trước khi mở tài khoản giao dịch sẽ được các CTCK cung cấp một bản Khuyến cáo các rủi ro (Risk Disclosure Statement) nhằm giúp nhà đầu tư nhận thức được những rủi ro tiềm ẩn đối với từng loại CKPS trước khi đưa ra quyết định đầu tư, từ đó xác định được mức độ chịu đựng rủi ro của mỗi người.


Cách tốt nhất, nhà đầu tư vẫn phải có kiến thức cơ bản về đặc điểm, cơ chế hoạt động của từng loại CKPS (như đề cập mục 1) cũng như thường xuyên tiếp cận tới những tư vấn của các CTCK. Bên cạnh đó, cũng nhằm mục đích hạn chế rủi ro phát sinh, TTCKPS thường đặt ra giới hạn vị thế đối với từng nhà đầu tư là số vị thế tối đa mà nhà đầu tư được quyền nắm giữ trong một thời điểm nhất định.


Tại Việt Nam, theo quy định hiện nay nhà đầu tư cá nhân và nhà đầu tư có tổ chức bị giới hạn số vị thế nhất định và được quy định cụ thể trong từng hợp đồng CKPS trước khi được niêm yết và tổ chức giao dịch.


3 lời khuyên đắt giá của CEO Mirae Asset khi tham gia chứng khoán phái sinh

Nhà đầu tư nên bắt đầu bằng tài khoản thật nhỏ để quen với nhịp của thị trường trước khi tham gia những vị thế lớn trên thị trường, nhà đầu tư nên tập quen với khái niệm stoploss (cắt lỗ) trong phái sinh trước khi quen với khái niệm chốt lời.


Thị trường phái sinh có những đặc điểm riêng, với đòn bẩy tài chính cao, mức độ rủi ro ở mức cao tương ứng, nhà đầu tư cần những chiến lược và có kỹ năng phù hợp nhất định để có thể giao dịch và kiếm được lợi nhuận trên thị trường CK phái sinh.


Từ góc độ là công ty chứng khoán Hàn Quốc, với kinh nghiệm thị trường phái sinh Hàn Quốc đã có mặt từ cách đây hơn 20 năm, Ông Kang Moon Kyung-giám đốc chứng khoán Mirae Asset đã chia sẻ những kinh nghiệm giao dịch trên thị trường phái sinh để giúp nhà đầu tư có thêm hiểu biết khi tham gia phương pháp đầu tư mới mẻ này.


Thị trường chứng khoán phái sinh đã có mặt tại Hàn Quốc từ năm 1996, đi trước thị trường CK Phái sinh Việt Nam 22 năm. Trong hơn 2 thập kỷ đó, Hàn Quốc đã từng là quốc gia đứng đầu thế giới về doanh số giao dịch, đưa Sở giao dịch chứng khoán Hàn Quốc trở thành SGDCK thành công nhất trong việc phát triển sản phẩm phái sinh trên chỉ số chứng khoán.


Đến nay, mặc dù trải qua nhiều biến động của nền kinh tế thế giới, khủng hoảng kinh tế những năm 2008…Hàn Quốc vẫn đứng thứ 15 trên thế giới xét về vốn hóa thị trường. Có thể nói, Hàn Quốc đã có bề dày kinh nghiệm phát triển và giao dịch chứng khoán phái sinh, trải qua 22 năm có nhiều biến động và thăng trầm, nhưng nhìn chung chứng khoán phái sinh đã đóng 1 vai trò rất quan trọng trong thị trường chứng khoán Hàn Quốc, ngoài vị trí tạo thêm kênh đầu cơ chọ thị trường, chứng khoán phái sinh còn giúp tăng độ hấp dẫn và an toàn hơn cho thị trường chứng khoán cơ sở bởi vai trò bảo hiểm của mình.


Dựa trên những kinh nghiệm về thị trường phái sinh của Hàn Quốc, ông có những kinh nghiệm gì chia sẻ với nhà đầu tư Việt Nam trong giai đoạn này?


Giai đoạn đang phát triển như hiện tại, số lượng thành viên tham gia thị trường chưa nhiều, nên giá chỉ số đôi lúc biến động quá nhanh và phụ thuộc vào những lệnh lớn sẽ gây bất lợi cho những nhà đầu tư mới và ít kinh nghiệm. Điều này sẽ dần được cải thiện khi thị trường có nhiều thành viên tham gia hơn và điều quan trọng hơn cả là nhà đầu tư cần xác định được xu hướng chính của thị trường để có điểm vào lệnh phù hợp, thuận chiều xu hướng chính, tránh vào lệnh theo những biến động nhiễu sóng trong ngắn hạn.


Một trong những khó khăn khác của nhà đầu tư mới giao dịch phái sinh là giao dịch mua bán nhiều lệnh trong 1 thời gian. Nếu với chứng khoán cơ sở, nhà đầu tư có thời gian T2 chờ cổ phiếu về thì chứng khoán phái sinh không có nhịp chờ, nhà đầu tư có thể mua và bán ngay lập tức, chính vì thế sẽ có nhiều quyết định được thực hiện trong 1 thời điểm, điều này dẫn đến nhà đầu tư giao dịch mua bán liên tục và tất nhiên không có nhiều xu hướng trong ngày, nên nhà đầu tư sẽ mất tiền phí và thậm chí lỗ vốn do in và out quá nhiều trong thời gian ngắn.


Cần phải có một chiến lược rõ ràng khi tham gia thị trường phái sinh, tránh rơi vào 2 thái cực trong giao dịch phái sinh là hoặc mua bán quá nhiều trong một ngày hoặc vào lệnh xong bỏ mặc không quan tâm đến trạng thái lệnh. Nhà đầu tư nên lưu ý đây là kênh đầu cơ ngắn hạn, chúng ta sẽ giao dịch và đóng trạng thái trong ngắn hạn, không thể nắm giữ lâu dài giống chứng khoán cơ sở vì phái sinh đến hạn là phải tất toán trạng thái.


Một trong những điều lưu ý quan trọng khác là yếu tố tâm lý chi phối sự thành công trong giao dịch chứng khoán phái sinh. Tỷ lệ đòn bẩy cao là một bất lợi về mặt tâm lý khi mà lãi lỗ quá nhanh trong ngắn hạn sẽ khiến tâm lý nhà đầu tư dễ dao động và khó đưa ra quyết định sáng suốt. Nhà đầu tư nên bắt đầu bằng tài khoản thật nhỏ để quen với nhịp của thị trường trước khi tham gia những vị thế lớn trên thị trường, nhà đầu tư nên tập quen với khái niệm stoploss (cắt lỗ) trong phái sinh trước khi quen với khái niệm chốt lời.


Cơ hội luôn có và luôn đến từng ngày trên thị trường chứng khoán phái sinh, nhà đầu tư nên chuẩn bị cho mình 1 tâm thế tham gia bền vững lâu dài bằng cách trang bị cho mình đầy đủ kiến thức và công cụ cần thiết để có thể bền vững với thị trường.

Thông tin được cập nhập bởi những nhà đầu tư có nhiều kinh nghiệm của Công ty BBM Trade.